Spanningsopbouw: incidenten ontstaan niet uit het niets

Je loopt een afdeling op en merkt meteen dat er iets anders is dan normaal. Een bewoner reageert kortaf. Een cliënt lijkt sneller geïrriteerd of je krijgt geen contact met hem. Er is nog niets gebeurd, maar toch voel je dat de spanning toeneemt…

Veel zorg- en onderwijsprofessionals herkennen dit gevoel. Soms kun je achteraf precies aanwijzen wanneer een situatie escaleerde. Veel moeilijker is het om te benoemen wanneer de spanning eigenlijk begon. We zijn geneigd om vooral te kijken naar het ongewenste gedrag. Dit gedrag ontstaat echter zelden uit het niets. Er gaat vrijwel altijd een proces van spanningsopbouw aan vooraf. Door dit te begrijpen kun je spanning eerder signaleren en de-escaleren.

Waarom de ene situatie spanning oproept (en de andere niet)

Wat iemand als spannend ervaart, verschilt per persoon. Het woord nemen in een teamoverleg voelt voor de een als een dagelijkse routine, terwijl een ander er de hele ochtend tegenop ziet. Spanning heeft minder te maken met de situatie zelf, maar vooral met de betekenis die iemand eraan geeft. Dat kan komen door eerdere ervaringen of een gebrek aan zelfvertrouwen om iets te bereiken. In exact dezelfde situatie, kunnen twee mensen toch een totaal ander spanningsniveau ervaren.

Spanning bouwt zich langzaam op

We zoeken een spanningsoorzaak vaak in het directe moment. Toch ontstaat spanning niet ineens, het stapelt namelijk op. Dit gebeurt niet alleen door (kleine) gebeurtenissen, maar ook onverwachte veranderingen of de ervaring van controleverlies.. Samen kunnen ze ervoor zorgen dat iemands draagkracht steeds meer onder druk komt te staan. En kan er ongewenst gedrag richting zorg- en onderwijsmedewerkers ontstaan.

Dit verklaart waarom een relatief kleine gebeurtenis soms toch een grote reactie oproept. Het kan een druppel zijn die de emmer doet overlopen. Ongewenst gedrag is dan het resultaat van een proces dat al veel eerder begonnen is. De spanning zat dan niet alleen in de trigger, maar heeft zich over een langere periode opgebouwd. Daarom is vroegsignalering belangrijk. Spanningsopbouw is vaak al zichtbaar voordat gedrag escaleert.

Naarmate de spanning verder oploopt, wordt het lastiger om situaties rustig te analyseren en afgewogen keuzes te maken. Mensen vallen daardoor sneller terug op bekende patronen en reageren vaker automatisch dan bewust, met als uiteindelijk doel hun gevoel van veiligheid te herstellen.

We beïnvloeden elkaars spanning

Spanning is niet iets wat zich alleen binnen één persoon afspeelt. Mensen hebben voortdurend invloed op elkaar. De sfeer verandert, mensen worden alerter en de spanning kan zich door een groep verspreiden. Andersom geldt dat rust en veiligheid zichzelf ook overdraagt. Een professional die overzicht houdt, voorspelbaar blijft communiceren en oprecht contact maakt, kan daarmee bijdragen aan het verlagen van spanning bij anderen.

Dat is een belangrijk uitgangspunt binnen de Trifier-visie. De-escalatie begint vaak niet bij een methode of interventie, maar bij de kwaliteit van het contact. Mensen reguleren niet alleen zichzelf, maar ook elkaar. Juist daarom is de houding van professionals zo belangrijk in situaties waarin spanning oploopt.

Het belang van spanning afbouwen

Spanning is op zichzelf niet ongezond. Sterker nog: zonder spanning zouden we minder alert zijn en minder goed reageren op uitdagende situaties. De problemen ontstaan wanneer het lichaam onvoldoende gelegenheid krijgt om terug te keren naar rust. Het is niet alleen belangrijk om spanning te herkennen, maar ook om actief aandacht te besteden aan herstel. Het vermogen om spanning af te bouwen is minstens zo waardevol als het vermogen om adequaat te reageren wanneer spanning oploopt.

De sleutel ligt in het herkennen van spanningsopbouw

Door aandacht te hebben voor kleine veranderingen in het gedrag, lichaamstaal en contact ontstaat ruimte om eerder aan te sluiten bij wat iemand nodig heeft. Niet wanneer de spanning al volledig is opgelopen, maar in de fase waarin iemand nog te beïnvloeden is. Wij geloven dat sociale veiligheid begint bij het begrijpen van de processen achter gedrag. Want hoe beter we spanningsopbouw herkennen, hoe beter we mensen kunnen ondersteunen bij het behouden van regie.

Het COM-model van Trifier biedt een praktische basis om signalen van oplopende spanning tijdig te herkennen en hier passend op te reageren. Iedere organisatie en doelgroep is anders. Daarom denken we graag mee over een aanpak die aansluit bij jouw situatie.

Benieuwd hoe het COM-model kan bijdragen aan meer grip op spanning, agressie en sociale veiligheid binnen jouw organisatie? Neem gerust contact met ons op. We kijken graag samen naar de mogelijkheden.